بحث در باره جنگهای صلیبی صرفا یک بحث سرگرم کننده نیست. من در نقل روایت گوستاو لوبون در باره جنگهای صلیبی وقفه ای کوتاه دادم تا در میانه این بررسی، تأملی در باره ماهیت این جنگها داشته باشیم و سپس به کار خود ادامه دهیم. این جنگها با تاریخ تقریبی 400 ساله شامل شش جنگ اصلی و تعداد زیادی جنگهای فرعی و محلی بوده است که تا فتح قسطنطنیه در 1453 ادامه داشته است. انگیزه اصلی این جنگها چنان که در تاریخ مطرح شده است، رسیدن به بیت المقدس یا ارض مقدس به منظور باز پس گیری این سرزمینها و تأمین آسایش زائران مسیحی بوده است. اما آیا جنگی 400 ساله صرفا با انگیزه ایمانی و به منظور تأمین رفاه زائران بیت المقدس دارای توجیهی تاریخی است؟ چگونه بپذیریم که تسلط بر منطقه ای کوچک در حاشیه دریای مدیترانه با این انگیزه های عجیب و مهمل و بدون هیچگونه پیام تمدن ساز و یا تحول ساز به مدت 400 سال با آن درجه بیرحمی و خشونت تداوم داشته باشد؟ چه عاملی باعث میشده است که گاهی بیش از یک میلیون نفر در امتداد رودخانه های مشهور اروپا و جاده های منتهی به بیت المقدس در حرکت بوده و ضمن رویاروئی با خطرات متعدد جانی، گرسنگی، بیماری، جنگ و نزاع با همسفران و همکیشان خود، و بیم از دست دادن مایملک و خانه و خانواده همچنان به حرکت خود ادامه دهند؟ اگر فتح سرزمینی مثل قاره آمریکا با منابع سرشار اقتصادی و یا فتح مستعمرات متعدد دیگر در دوره آغاز استعمار را بخواهیم تحلیل کنیم، مشکل چندانی نخواهیم داشت، زیرا در این موارد انگیزه مادی نیرومندی قابل شناسائی است و پی آمدهای آن هم (اعم از مثبت یا منفی) در تاریخ قابل ملاحظه است. حال چه توجیهی در باره این یک میلیون مسیحی نمای بی عقیده و شرور میتوانیم داشته باشیم که از خانه و کاشانه خود در اروپای نسبتا متنعم کنده شده و باگامهای نامقدس خود به سوی ارضی که مقدس می انگارند، در حرکتند؟

در این میان، شگفت انگیز است که هنوز جنگ صلیبی در شعور ناخودآگاه بعضی اروپائیان، حتی فرهیختگان آنها مفهوم نوعی مبارزه حق علیه باطل را دارد. فرهنگهای لغت اروپائی کلمه crusade به معنی جنگ صلیبی را عمدتا در دو مفهوم تعریف میکنند: جنگهای مشخص مسیحیان برای بازپس گیری بیت المقدس و (در معنای مجازی) هر نوع جنگ و مبارزه برای تغییر و اصلاح، مثلا نزاع علیه فقر و گرسنگی و یا نزاع علیه تروریسم. معنای مجازی این کلمه از معنای واقعی آن سرچشمه گرفته است و این نشان میدهد که یک اروپائی اعم از شهروند عادی یا تحصیل کرده، در اکثر موارد هنوز تکلیف خود با تاریخ جنگهای صلیبی را روشن نکرده است. این موضوع با کمال تعجب حتی شامل شخصیتی نظیر ماکس پلانک بنیانگذار فیزیک کوانتم هم میشود که شگفت اندر شگفت است. در این میان، شخصیتهائی نیز وجود دارند که در باره این عجیب ترین رویداد تاریخی، نگرش واقع بینانه تری دارند. برخی از آنها را مرور میکنیم:

1 - هنگامی که ژنرال آلن بی در جنگ جهانی اول اورشلیم را تصرف کرد، مطبوعات آمریکا او را مورد تحسین قرار دادند و به او لقب ریچارد شیرد دل را دادند که نهایتا جنگ صلیبی را به پیروزی رسانده و کفار را از ارض مقدس بیرون رانده بود (نوام چامسکی)
2 - ثمره مسیحیت چیزی نبود جز جنگهای مذهبی، قتل عامها، جنگهای صلیبی، تفتیش عقاید، نابودی بومیان آمریکا و جایگزینی برده های آفریقائی به جای آنها (آرتور شوپنهاور)
3 - جنگهای صلیبی وضعیت زندگی سرفها را بسیار متحول کرد (جان لوتروپ ماتلی 1877-1814، نویسنده آمریکائی، متخصص تاریخ هلند)
4 - از زمان جنگهای صلیبی که اروپائیان در آن با انگیزه دینی بر علیه مسلمانان میجنگیدند، غربیها اسلام را به عنوان دینی خشن و سازش ناپذیر می شناختند، هرچند این تعصب هنگامی شکل گرفته بود که وجهه اسلام از نظر تحمل و سازش پذیری بهتر از مسیحیت بود (کارِن آرمتسرانگ، انگلیسی متولد 1944، شخصیت دینی و محقق تاریخ ادیان، مولف کتاب «تاریخ خداوند»)
5 - این جنگ صلیبی، این جنگ علیه تروریسم به زمان نیاز خواهد داشت. (جورج دبلیو بوش)
6 - جنگهای صلیبی، بارزترین نشانه حماقت انسانی در طول همه اعصار است. (دیوید هیوم)
7 - به یاد داشته باشیم که در طول جنگهای صلیبی و تفتیش عقاید، اعمال وحشتناکی از سوی مردم بنام عیسی مسیج انجام میگرفت. (باراک اوباما)
8 - مسیحیت چیزی جدید و انقلابی ارائه کرده بود: آزادی و حرمت بی قید و شرط برای هر فرد انسانی قطع نظر از مذهب، فرهنگ و ملیت، اما از جنگهای صلیبی به بعد شرق و غرب همواره از هم دور شده اند. (والتر کاسپر، متولد 1933، شخصیت دینی آلمانی تابع کلیسای کاتولیک رم)
9 - زندگی یک شخص متعهد مانند جنگی صلیبی است که قلب در اینجا حکم ارض مقدس را دارد (آلفرد دو موسه، 1857-1810، نویسنده، شاعر و دراماتورگ فرانسوی، برنده جایزه لژیون دونور 1845)
10 - دین و علوم طبیعی متفقا جنگ صلیبی بی وقفه ای را علیه جهل و تعصب به پیش میبرند، این جنگ ضمنا برای مبارزه با بی ایمانی و خرافات است. شعار وحدت بخش این جنگ صلیبی همواره چنین بوده است و خواهد بود : پیش به سوی خدا (ماکس پلانک، 1947- 1858، بنیانگذار فیزیک کوانتم و برنده جایزه نوبل 1918)